 |
|
 |
|
|
|
|||
|
|||||
 |
||||||||
|
Uppgjör fréttamanns Vatnaskil
Það þýðir að Kárahnjúkavirkjun setur í raun nýtt viðmið og allar aðrar virkjanahugmyndir munu miðast við hana og verða þá væntanlega samþykktar einfaldlega vegna þess að engin þeirra getur haft jafn mikla umhverfisröskun í för með sér að Jökulsá á Fjöllum kannski einni undanskilinni. Í heimildarmyndinni “Á meðan land byggist” færði ég rök að því að jarðvarmavirkjanir hefðu minni neikvæð óafturkræf umhverfisáhrif en virkjanir aurugra fljóta þar sem aurset fyllti miðlunarlónin. Nú eru þessi rök notuð ótæpilega, - sóst eftir að virkja allan þann jarðvarma sem virkjanlegur er og alltaf hægt að segja þegar mælt er á móti: “ Já, en þetta verða miklu minni óafturkræf umhverfisáhrif heldur en fylgdu Kárahnjúkavirkjun.” Spurningin um það, hvort hér eftir verði ekki allt leyfilegt, var og verður því spurning um framtíðarstefnu í íslenskum umhverfismálum. Sigrar íslensks náttúruverndarfólks eru fáir. Enn er lagaheimild fyrir Norðlingaölduveitu þótt henni hafi verið frestað. Það hefur að vísu verið frestað að sökkva Eyjabökkum en lagaheimildin er enn fyrir hendi og engin yfirlýsing hefur verið gefin um það að ekki verði sóst eftir að sökkva þeim, - til dæmis ef afkastageta Kárahnjúkavirkjunar verður minni en til stóð. Virkjanasinnar vísa frá tillögum um friðanir virkjanasvæða. Í Skagafirði hafnar meirihluti sveitarstjórnarmanna því að friða Héraðsvötn og segir að með því verði hendur afkomendanna bundnar. Þessi röksemd þeirra er svolítið “Orwellsk” ef nota má líkingu við hugtökin í bók Orwells, 1984, þar sem öllu er snúið á haus, hermálaráðuneytið til dæmis kallað friðarmálaráðuneyti. Hið sanna er að með Villinganesvirkjun yrði valdið óafturkræfum neikvæðum áhrifum þegar miðlunarlón virkjunarinnar fyllist af aur á nokkrum áratugum og með því bundnar hendur kynslóða framtíðarinnar svo að þær fá engu um það ráðið að sitja uppi með ónýtt land, bæði til orkuvinnslu og ferðamennsku. Raunar er röksemd skagfirskra virkjanasinna á skjön við yfirlýsingar Valgerðar og Sivjar þess efnis að friðanir þurfi ekki að vera endanlegar og er aflétting hluta friðunar Kringilsárrana vegna Hálslóns gott dæmi um það hvernig talið er réttlætanlegt að hafa friðanir að engu ef svo býður við að horfa. Önnur þessara yfirlýsinga var gefin þegar minnt var á að eftirsótt orkuvinnslusvæði væri í Friðlandi að Fjallabaki. Það er dapurleg staðreynd að það skyldi þurfa dínamit til þess að vinna eina óumdeilanlega fullnaðarsigur íslensks náttúruverndarfólks þegar stíflan við Miðkvísl var sprengd 1970. Þegar menn skoða áætlanirnar um Gljúfurversvirkjun fyllast menn nú undrun yfir því að góðir og gegnir menn skyldu á þeim tíma láta sér detta slíkt og þvílíkt í hug. Það leiðir hugann að því hvernig menn muni eftir nokkra áratugi líta á þann ógnargerning sem Kárahnjúkavirkjun er. Ég hef í áratuga starfi mínu sem frétta- og dagskrárgerðarmaður reynt að miðla sem fjölbreyttustum upplýsingum um umhverfismál og mismunandi sjónarmið í þeim. Hin síðari ár hefur þessi viðleitni mín orðið til þess að það eitt að gera þetta á faglegan og óhlutdrægan hátt hefur af mörgum verið túlkað sem barátta mín gegn þeirri stefnu sem fylgt hefur verið. Helstu verk mín, svo sem bókin “Kárahnjúkar – með og á móti” og boð mitt til áhrifafólks um að kynna sér báðar hliðar þess máls hafa af mörgum verið túlkuð á þann veg að með því ég að berjast gegn Kárahnjúkavirkjun og það segir sína sögu um það ástand sem ríkir í íslenskri fjölmiðlun um þessi mál að viðleitni til að rétta af slagsíðu á upplýsingamiðlun skuli vera túlkuð sem hlutdræg andstaða. En nú hef komist að þeirri niðurstöðu að ég geti ekki lengur verið áhorfandi eingöngu. Þegar ég var átján ára hófust ferðir mínar um landið með þáverandi forystumönnum núverandi stjórnarflokka á héraðsmót flokkanna. Eitt af kjörorðum Sjálfstæðisflokksins var Bjarna Benediktssyni tamt: “Gjör rétt – þol ei órétt” sem felur í sér grundvöll lýðræðisins, að kjósandinn myndi sér skoðun og haldi henni fram en andmæli því sem telur rangt. Í Vestfjarðaför okkar Hermanns Jónassonar hóf hann allar ræður sínar á þessari tilvitnun í ljóð: “Þau eru verst hin þöglu svik / að þegja við öllu röngu”. Atvikin hafa hagað því svo að vegna starfs míns sem fréttamanns hef ég, líkt og dómendur, forðast að taka afstöðu í umdeildum málum. En nú er það mat mitt að ég geri meira gagn fyrir þjóðfélagið með því að stíga fram með orð hinna látnu stjórnmálaskörunga um skyldu þegnanna í lýðræðisþjóðfélagi að leiðarljósi.
Í rökræðum um þetta var ég sakaður um að vera hlutdrægur með því að sýna “of fallegar myndir” sem skekktu málið, vegna þess að álverksmiðjur og annað það sem virkjunin færði með sér væri ekki eins fallegt. Ég spurði á móti hvort hægt væri að fjalla um hugsanlegar malargryfjur í Esjunni á vitrænan hátt án þess að menn fengju að sjá fjallið. Þetta er aðeins eitt dæmi um þær rökræður sem stunda þurfti í um þessi mál og þá vörn sem ég var sífellt í og er enn í. Þegar hugleiði það að aðeins einn fjölmiðlamaður skyldi ganga um Eyjabakkasvæðið til að almenningur og þjóðkjörnir fulltrúar hans gætu fengið smjörþef af því sem málið snerist um fæ ég kinnroða yfir því magnleysi sem hrjáð hefur íslenska fjölmiðlun í þessum málum. Ég minni á svar hins heimsþekkta sjónvarpsmanns Walters Cronchite þegar ég spurði hann í viðtali hvort fjölmiðlarnir væru orðnir of öflugir (had to much power). Í orðinu power felst tvíræð merking á ensku, - bæði afl og vald. Cronchite svaraði: “The power of the media is never too much. In a democratic society the media must have as great power as possible to spread necessary information and different wiews so the people can use their power.” Hann taldi fjölmiðla verða að hafa hafa mesta mögulega afl til þess að miðla nauðsynlegum upplýsingum og mismunandi skoðunum svo að fólkið gæti notað sitt vald. Þegar farið var að fjalla um Norðlingaölduveitu kom í ljós að einu kvikmyndirnar sem hægt var birta þjóðinni af fyrirhuguðu lónstæði og áhrifasvæði veitunnar hafði ég sem einstaklingur tekið á eigin kostnað. Myndirnar sem Landsvirkjun dreifði til fjölmiða voru loftmyndir teknar úr mikilli hæð og sýndu í raun lítið meira en sjá má á upphleypta kortinu í Ráðhúsi Reykjavíkur. Er sú fjölmiðun í svokölluðu lýðræðisþjóðfélagi í lagi sem svo er ástatt um? Nefna má fleiri svona dæmi. Það er til dæmis athyglisvert að einu myndirnar sem birst hafa í fjölmiðlum af 18 kílómetra löngum “mótvægisvarnargarði” á fyrirhuguðum austurbakka Hálslóns sem sýnir vel bitastæðasta gróðurlendið sem sökkva á skuli hafa verið myndir sem ég tók þar í fyrra, - sýndar í einni frétt í fréttatíma Sjónvarpsins síðan ekki söguna meir í neinum öðrum fjölmiðli. Raunar varð ég fyrir andlegu áfalli í ferðum mínum um bandaríska þjóðgarða sumarið 1999 þegar ég varð þess áskynja að umræðan á Íslandi var á sama plani og hún hafði verið í Bandaríkjunum 35 árum fyrr. Flest þau sjónarmið sem við Íslendingar töldum góð og gild, svo sem að ekki væri hægt að opna aðgengi að náttúruperlum nema láta Landsvirkjun fyrst virkja allt sem virkjanlegt væri og hafa náttúruna sem afgangsstærð, - þessi sjónarmið höfðu beðið ósigur í Bandaríkjunum á sjöunda áratugnum. Þar voru til að mynda svæði eins og Yellowstone og svæðin sitt hvorum megin við Grand Canyon friðuð skilyrðislaust, - ekki kom nein málamiðlun til greina. Mér varð ljóst að það voru ljósár á milli bandarískra og íslenskra sjónarmiða í þessum efnum og að annar hvor aðilinn hlaut að hafa rangt fyrir sér. Þegar ég íhugaði það að þessi þúsund sinnum stærri þjóð hafði komist að þessari niðurstöðu eftir langvinna rökræðu og að engum þar í landi datt í hug næstu áratugi á eftir að hrófla við þessum málalokum átti ég erfitt með að sjá miklar líkur á því að við Íslendingar hefðum rétt fyrir okkur en þeir rangt. Tveir ráðamenn settu ofan í við mig á sínum tíma og annar þeirra var á sömu buxum og Davíð Oddsson hafði verið í sjónvarpsþætti þess efnis að gildi náttúrufyrirbæra færi eftir því hve margir þekktu þær eða hefðu séð þær. Í þættinum sagði Davíð að hann, eins og þorri þjóðarinnar, hefði haldið að Eyjabakkar væri nafn á götu í Breiðholtinu. Þetta eru svona álíka rök og að sagt hefði verið fyrir 60 árum að það væri allt í lagi að sökkva Landmannalaugum og Jökulgili fyrir af því að svo fáir þekktu þessu svæði. Hinn ráðamaðurinn sem veitti mér tiltal endaði á að segja í kveðjuskyni: “Mundu það nú, Ómar minn, að vera þægur.” Kannski sagt í hálfkæringi en síðan hefur orðið “þægur” haft sérstaka merkingu fyrir mig. Í myndinni “Á meðan land byggist” var aðeins rætt við einn kunnáttumann um umhverfishrif Kárahnjúkavirkjunar, Svein Runólfsson, sem taldi hugmyndir um notkun rykbindiefna til að hefta leirfok úr botni Hálslóns óraunhæfar. Það var áberandi viðmælandafæð að hann einn skyldi leggja í að koma fram. En allir aðrir kunnáttumenn færðust undan viðtali og gengu sumir lengra, - vildu ekki að vitnað yrði í sig og ekki að hægt yrði að rekja ákveðin atriði til sín. Háskólamenn sem ég vildi fá í viðtöl sögðust hafa léleg laun og að þeir lifðu fjárhagslega og faglega af að fá úthlutað verkefnum. Þeir óttuðust að ef þeir væru ekki “þægir” myndu þeir smám saman verða kæfðir fjárhaglega og faglega. Einn þeirra kvaðst eiga vin sem hefði menntað sig í Austur-Þýskalandi þar sem menn með óæskilegar skoðanir voru smám saman teknir úr sambandi og að aðferðirnar hér væru keimlíkar. Háskólamennirnir ráðlögðu mér að fá menn í einkageiranum til viðtala en það fór á sömu lund. Þessir “sjálfstæðu” vísindamenn sögðu að þeir sjálfir og bestu vinir þeirra í fyrirtækjunum sem þeir unnu hjá ættu allt sitt undir verkefnum sem valdhafarnir skömmtuðu þeim. Ég benti á að nú væri svo mikið að gera í þessum að þessi íslensku fyrirtæki þyrftu að leita til erlendra undirverktaka með sumt. “Það er einmitt meinið”, svaraði einn. “Ef við mökkum ekki rétt verður bara gengið fram hjá okkur og skipt beint við erlendu fyrirtækin.” Ég hef sjálfur upplifað svipaðan þrýsting allt frá árinu 1999 þegar kona mín var látin vita í trúnaðarsamtali við mann, sem hún mátti vita að væri í innsta hring, að hún yrði stoppa mig í dagskrárgerð minni. Það væri eins gott fyrir okkur bæði, því að ef hún gerði það ekki yrði ég hvort eð er stoppaður. Í kjölfarið fór krafa á fjölmennum fundi austanlands um að ég yrði rekinn og rannsókn á vegum útvarpsráðs í kjölfarið kom sem himnasending fyrir mig því hún leiddi í ljós að ásakanirnar voru ekki á rökum reistar. Þrívegis síðan 1999 hef ég fengið að vita það eftir krókaleiðum að ef ég væri “þægur” og hætti við að fjalla um þessi mál í sjónvarpinu eða frestaði því nógu lengi til þess að það “truflaði” ekki ákvarðantöku myndi það vera betra fyrir mig, - annars kynni ég að hafa verra af. Ég þorði ekki annað en fresta því sjálfur að klára þátt um Fljótsdalsvirkjun í tæka tíð fyrir atkvæðagreiðslu á Alþingi. Mikill þrýstingur var á mig að gera ekki myndina “Á meðan land byggist” og skilaboðin birtust í trúnaðarsamtölum þar sem ég var látinn vita að ég myndi hafa verra af ef ég héldi því til streitu að klára hana og sýna áður en ákvarðanir yrðu teknar. “Þetta er alltof áhættusamt, þú setur starfsheiður þinn og heiður Sjónvarpsins í hættu, - óvinveittir menn brugga launráð gegn þér...” Við gerð bókarinnar “Kárahnjúkar - með og á móti” upplifði ég svipaðar mótbárur og því var bætt við að þetta væri vonlaus markaðsvara um hásumar...o. s. frv. Að lokum tók JPV-útgáfan bókina að sér og ekkert rættist ekkert af hinum fyrri hrakspám, - bókin varð efst á sölulistum og fékk góða dóma en síðan hef ég samt orðið að stunda sjálfsritskoðun sem hefur smám saman orðið mér erfið og hamlandi. Nú stefnir í afdrifaríkasta verknað okkar tíma, drekkingu Hjalladals, og ég get ekki vikist undan þeirri kröfu samvisku minnar að leggja það af mörkum sem ég get í sambandi við þetta dæmalausa verk sem jafna má við aftöku, - því þetta er dauðadómur yfir ómetanlegum náttúruverðmætum. “Hvaða vitleysa?” – kann einhver að spyrja, - þótt Jökulsá á Brú og Jökulsá í Fljótsdal sé fórnað eru þó hinar Jöklurnar, Skjálfandafljót og Jökulsá á Fjöllum enn ósnortnar og þessar ár eru allar svipaðar.” Siv Friðleifsdóttir hefur sagt að gildi Jökulsár á Fjöllum muni aukast ef hún verði ein eftir. Þetta finnst mér billegt. Jöklurnar eru hver ólíkar annarri og náttúrusmíðar Brúarjökuls að mestu ólíkar smíðum Dyngjujökuls sem Jökulsá á Fjöllum kemur úr. Þetta er hliðstætt því að segja að vegna þess að Bítlarnir hafi verið svipaðir tónlistarmenn hafi það bara verið í góðu lagi að John Lennon var skotinn, - gildi Paul Mc Cartney hafi bara aukist við það. Á öðrum stað hér að framan er stutt yfirlit yfir þau náttúruverðmæti sem farga á með Hálslóni og vísa ég til þess. Nú get ég ekki lengur vikist undan skyldu minni og tek afstöðu. Ég hef skynjað í vor og sumar hvernig þessi ákvörðun hefur að sumu leyti verið tekin fyrir mig utan frá þannig að ég er kominn lengra en svo að aftur verði snúið. Ég get því sagt svipað og kerlingin sagði þegar hún datt niður stigann og hálsbrotnaði: “Ég ætlaði ofan hvort eð var.” Ég hef leyst hendur mínar frá bakinu og ætla niður á völlinn til þess að spila með öðru liðinu. Í eyrum hljómar: “Gjör rétt, - þol ei órétt”, - “þau eru verst hin þöglu svik...”, - um skilyrðislausa kröfu lýðræðisþjóðfélags á hendur hverjum kjósanda, að hann kynni sér málefni, myndi sér skoðun, berjist fyrir því sem hann telur rétt og gegn því sem hann telur rangt. Lítum á stöðuna og forsöguna.
Fyrst sögðust þeir aðeins biðja um 120 þúsund tonna álver í Reyðarfirði. Þegar Umhverfisvinir bentu á að Kárahnjúkavirkjun hlyti að fylgja á eftir var því eindregið vísað á bug. Skammt leið þó þar til að fram kom að 120 þúsund tonna álver væri of lítið til að vera hagkvæmt og nú stæðu menn frammi fyrir tveimur kostum: Að tapa því fé sem þegar var búið að eyða eða að taka tilboði, sem ekki var hægt að hafna, - að reisa 420 þúsund tonna álver og virkja tvö stórfljót í stað eins. Því var lofað að þensla yrði í lágmarki og ekkert aðhafst á suðvesturhorninu á meðan. Annað kom á daginn og aftur stóðu menn aftur frammi fyrir tveimur kostum: Að hafa of lítið álver á Grundartanga eða að margfalda það. Það var tilboð sem ekki var hægt að hafna en sagt var að annað yrði ekki gert á meðan sem ylli þenslu. En ekki leið þó á löngu þar til það barst út að Alcan legði álverið í Straumsvík niður nema það yrði meira en tvöfaldað að stærð. Enn var komið tilboð sem ekki var hægt að hafna og í kjölfarið fylgdi viljayfirlýsing og álvaka á Húsavík vegna komandi álvers þar. Og að sjálfsögðu fylgdi álver í Helguvík í kjölfarið. Því var neitað í fyrstu að það væri á dagskrá strax, en nánast daginn eftir kom frétt um að hefja mat á umhverfisáhrifum álvers þar og rætt um ríflega 120 þúsund tonna álver. En er það tilviljun að þetta er svipuð tala og rætt var um varðandi álver á Reyðarfirði í upphafi, sem síðar var sagt allt of lítið? Það skyldi þó ekki vera að við eigum síðar von á gamalkunnu tilboði sem ekki er hægt að hafna bæði þar og á Húsavík? Iðnaðarráðuneytið sendi á sínum tíma út bækling til álfursta heimsins um lægsta orkuverð og sveigjanlega umhverfisstefnu á Íslandi (sjá bókina Draumalandið) og Valgerður var kominn með tölur upp á ýmist eina milljón eða 1,5 milljónir áltonna ársframleiðslu á Íslandi. Síðan kom allt í einu yfirlýsing frá Valgerði um það að hún hefði aldrei rekið neina stóriðjustefnu! Varla hafði hún sleppt því orði þegar hún greindi frá því að utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefði hælt sér fyrir stefnu sem hefði bjargað íslensku þjóðinni frá kreppu! Valgerður og Jón Sigurðsson sverja nú af sér stóriðjustefnuna og Jón segir að hún hafi ekki verið við lýði í þrjú ár. Hvað var Valgerður þá að gera í skýjakljúfnum í New York í vor með fulltrúum Alcoa? Hvað var Valgerður að gera á fundum um álver í Skagafirði, Eyjafirði og á Húsavík? Á þessum þremur árum hefur verið hrundið á flot hugmyndum um meiri stóriðju en komin var á koppinn fram til ársins 2003. Og nýlega sagði Jón í viðtali á NFS að þrjú álver væru í sigti og að íslenska ríkisvaldið myndi aðstoða við að hanna ferlið. Hringekjan heldur áfram. Virkjanakostirnir eru svo margir að það er að æra óstöðugan að fylgjast með. Til þess að skýra nánar hvað ég á við þegar ég segi að kænlegar aðferðir virkjanasinna hafi fært þeim hvern sigurinn á fætur öðrum vitna ég hér í kafla úr bókinni “Kárahnjúkar – með og á móti” sem ber yfirskriftina “Er það lýðræði að hindra að kosið sé um mál?” Kaflinn er styttur og umorðaður í samræmi við það sem gerst hefur síðan. Þeir sem hafa nú keyrt Kárahnjúkavirkjun í gegn á methraða guma af því lýðræði sem hafi ráðið för. Er það svo? Deiluaðilar eru sammála um að þetta sé stærsta framkvæmd Íslandssögunnar en andstæðingar hennar telja að hún valdi meiri og varanlegri neikvæðum áhrifum en nokkur önnur einstök framkvæmd; hún feli í sér mestu eyðileggingu lands sem sem ein ákvörðun hafi valdið. Eðlilegt hefði verið að kosið hefði verið um svo stórt mál en fyrir kosningarnar 1999 sagði forsætisráðherra í sjónvarpsviðtali að Fljótsdalsvirkjun yrði ekki kosningamál. Það gekk eftir og jafnframt var kosningabaráttunni hagað þannig að ekki var fjallað um kvótakerfið að sinni og það geymt til næstu kosninga. Það olli aftur á móti því að virkjunin varð ekki kosningamál 2003. Fljótsdalsvirkjun var þrýst í gegn á þingi strax eftir kosningar og engu skeytt um möguleika á stærri Fljótsdalsvirkjun, en með því hefði verið komist hjá Kárahnjúkavirkjun og meiri virkjunarspjöllum vestar á hálendinu, nær miðju þess. Þegar fjárfestar skutu síðan Fljótsdalsvirkjun í kaf í mars 2000 og allir sáu hvílíkt óðagot hafði verið á ferðinni var bara stigið fastar á bensíngjöfina og Kárahnjúkavirkjun, með uppbólgnu Hálslóni og virkjun tveggja jökulfljóta í stað eins, hrint af stað. Nýbakaður umhverfisráðherra samþykkti ósköpin með málamyndaskilyrðum og þegar Alcoa kom til sögunnar sagði talsmaður þess fyrirtækis að málið hefði verið keyrt í gegn á sjöfalt meiri hraða hér á landi en tíðkaðist meðal annarra þjóða. Í fyrstu virtist meirihluti þingmanna Samfylkingarinnar ætla að mögla en fundið var einfalt ráð við því. Veifað var framan í verkalýðshreyfinguna að með virkjuninni yrði atvinnuleysi minnkað og hagvöxtur tryggður. Ella kæmi kreppa og atvinnuleysi. 80 prósent vinnuafls við virkjunina yrði Íslendingar og 20 prósent útlendingar. Raunin varð reyndar þveröfug, 20 prósent Íslendingar og 80 prósent útlendingar. Á ASÍ fundi á Austurlandi sumarið 2002 var gylliboðinu tekið og formaður Samfylkingarinnar, fyrrverandi umhverfisráðherra, snerist eins og vindhani í málinu í samræmi við gömul ítök verkalýðshreyfingarinnar í A-flokkunum. Þar með myndaðist góður þingmeirihluti gegn tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu um málið í kosningunum 2003. Einn stjórnarþingmaður sagði í útvarpsviðtali að þjóðaratkvæði um málið í tengslum við þingkosningar myndi trufla kosningarnar því að deilurnar um það yrðu svo miklar að skyggja myndi á önnur mál. Hann líkti þjóðaratkvæði við Alþingi götunnar! Í þessum ummælum þingmannsins felst hin raunverulega virðing hans og fleiri fyrir lýðræðinu. Það má sem sé ekki kjósa um of stór mál í þingkosningunum, - það gæti truflað atkvæðapotið í hinum smærri málum! Stjórnarflokkarnir sáu síðan til þess að skattalækkanir og aukin húsnæðislán yrðu aðalkosningamálin. Auk þessa var settur leynt og ljóst útsmoginn þrýstingur á vísindamenn og og kunnáttumenn svo að sem minnst af óheppilegum staðreyndum og skoðunum kæmu fram. Ekki þarf að fjölyrða um það hvernig skýrslu Gríms Björnssonar var leynt og hvernig til stóð síðar að skýrsla Freysteins Sigmundssonar og Kristjáns Sæmundssonar yrði leyniplagg til ársins 2015. Niðurstaðan af framangreindu er einföld: Í krafti pólitísks valds hefur verið reynt að víkja lýðræðinu til hliðar eins og kostur hefur verið í þessu stórmáli. Í raun voru það aðeins tveir æfðir stjórnmálamenn í fóstbræðralagi, oddvitar stjórnarflokkanna, sem tóku hina afdrifaríku ákvörðun, líkt og þeir gerðu í Íraksmálinu. Stjórnlist sem á lítið skylt við upplýst og yfirvegað lýðræði sem byggist á ítarlegri rökræðu og því að þegnarnir kynni sér málið sem best, helst með því að fara um virkjunarsvæðið allt en ekki aðeins þann hluta þess sem kemur sér best fyrir framkvæmdaraðilann. Við höfum séð af framangreindu hvernig stjórnmálamenn hafa hannað atburðarásinni eftir bestu hentugleikum sínum, einkum í kringum kosningar. Ólíklegt er annað en að þeir ætli sér það að kosningarnar 2007 færi þeim heppileg úrslit. Og hvað er betra en hátíðleg vígslustund í tengslum við stærstu framkvæmd Íslandssögunnar? Nú hafa að vísu mál æxlast svo að ekki verður hægt að afhenda orku frá Kárahnjúkavirkjun fyrir kosningar 2007 vegna þess hve boranir hafa tafist. En hinir æfðu stjórnmálamenn hafa séð við því. Lagarfossvirkjun og Byggðalínan verða látnar leggja til nógu stóran rafmagnsdreitil til þess að hægt verði að gangsetja örfá ker í álverinu með pomp og pragt.
Í öðru lagi hefur þungi andófsins og úthald andófsmanna mikla þýðingu. Þegar ég ræddi í Noregi við Erik Solheim formann norsku náttúruverndarsamtakanna sagði hann að margir hefðu sagt svipað við norska náttúruverndarmenn þegar þeir börðust gegn Alta-virkjuninni, hlekkjuðu sig við vinnuvélar og létu hermenn og lögreglumenn fjarlægja sig í baráttu sem var vita vonlaus. En áratug síðar munaði aðeins tveimur atkvæðum í Stórþinginu að samþykkt yrði að stækka svonefnt Langavatn, sem er nálægt Jóstedalsjökli en sést þó ekki frá jöklinum. Solheim sagði að tilhugsunin um endurtekningu á baráttunni um Altavirkjun hefði greinilega fælt þingmenn frá því að leggja aftur í slaginn. Hann minnti á að Gro Harlem Brundtland hefði um síðir viðurkennt að hún iðraðist þess að hafa sem umhverfisráðherra veitt fyrir Altavirkjuninni. Um svona andóf gildir svipað og lýst er í frásögninni af kerlingunni, sem faldi Gísla Súrsson fyrir leitarmönnum með því að láta hann liggja undir sér í rúmi. Í fornu máli þýða sögnin að geyja og nafnorðið ágauð að gelta og gelt en eru stundum notuð um skammir og ókvæðisorð manna. Í sögunni er því lýst hvernig kerlingin skammaði leitarmenn og “veitti hún þeim ágauð svo mikla að þá mátti minni til reka” segir í sögunni. Norskt náttúruverndarfólk veitti sem sé þingmönnum svo mikla ágauð við Alta að þá mátti minni til reka. Það skilaði sér síðar. Hér á landi skáka virkjanasinnar í því skjólinu að ef þeir ráði ferðinni og keyri mál í gegn í leiftursóknum muni andófsmenn leggja niður rófuna þegar þeir sjá að málin séu töpuð. Sumrin 2003 og 2004 var lítið í gangi gegn Kárahnjúkavirkjun, - fréttir fjölluðu fyrst og fremst um málefni starfsmanna þar. Bókin “Kárahnjúkar – með og á móti” hélt málinu að vísu í umræðu um hríð. Sumarið 2005 voru róttækir andófsmenn, flestir erlendir, að mestu einir um hituna og notuðu aðferðir sem eru orðnar næsta hefðbundnar erlendis. En það var eins og íslenskt náttúruverndarfólk legði ekki út í friðsamar og hófstilltar aðgerðir af ótta við að vera spyrt saman við hitt andófsfólkið. Það stakk í stúf við hinar fjölmennu og glæsilegu mótmælaaðgerðir við Alþingishúsið og Ráðhús Reykjavíkur í ársbyrjun 2003. Nú blasa næstu átakasvæði við frá höfuðborginni og sýn virkjanasinna líkist íslenska hringdansinum: dömurnar í ytri hring og herrarnir í innri hring. Í ytri hringnum jarðhitavirkjanir í röð frá Reykjanesi til Nesjavalla, - Reykjanes – Svartsengi – Krýsuvík – Trölladyngja - Brennisteinsfjöll – Hellisheiði – Ölkelduháls – Grændalur - Nesjavellir, en í innri hringnum álverin Helguvík – Straumsvík – Grundartangi. Smá forsmekk á útlit þessara svæða má fá með því að virða fyrir sér kraðak af gufuleiðslum, borholum og rafmagnslínum sem smám saman þekja alla Hellisheiði. Stærsta og magnaðasta átakasvæði framtíðarinnar verður þó svæðið milli Vatnajökuls og Mýrdalsjökuls sem knúið gæti risaálver í Þorlákshöfn og stækkuð álver á Suðvesturlandi. Á málþingi í Háskóla Íslands fyrir sjö árum var Þorkell Helgason orkumálastjóri spurður hvar yrði helst yrði borið niður í orkuöflun framtíðarinnar hvað snerti jarðvarmavirkjanir og hann benti umsvifalaust á Torfajökulssvæðið með þeim rökstuðningi að þar væri öflugasta háhitasvæði landsins nálægt höfn og stærsta þéttbýlisssvæði landsins. Bæta má því við að talið er að það að veita Skaftá í Langasjó sé einhver hagkvæmasta vatnsaflsvirkjun landsins. Rökstuðningurinn fyrir því að gera þetta svæði að mesta virkjanasvæði landsins kristallast í ummælum Guðmundar Þóroddssonar, forstjóra Orkuveitu Reykjavíkur, sem sagði við mig í viðtali um virkjun í Kerlingarfjöllum að reynslan, til dæmis frá Nesjavöllum, sýndi að svona virkjanir efldu ferðamannastraum með því að aukið væri aðgengi að svæðunum með nýjum vegum og útvegað rafmagn og hiti. Þessum röksemdum er látlaust haldið á lofti og nú er til dæmis ekki hægt að komast inn á virkjanasvæði Landsvirkjunar á norðausturhálendinu nema lesa á upplýsingaskiltum að Kárahnjúkavirkjun geti verið forsenda fyrir stofnun þjóðgarðs á svæðinu. Ég hef hvergi erlendis séð viðlíka áletrun á hliðstæðum stöðum. Fáir hafa orðað þessa stefnu betur en Jónas Elíasson, prófessor: “Virkjum fyrst og friðum svo.” Þetta verður stefnan á svæðinu milli Vatnajökuls og Mýrdalsjökuls, svæði sem að mínum dómi er fyllilega jafngilt Yellowstone þjóðgarðinum í Bandaríkjunum. Stór orð en ég skal rökstyðja þau. Ég hef skoðað bæði svæðin og ég myndi treysta mér til að fara með hóp Íslendinga á þyrlu um Yellowstone með bundið fyrir augu, lenda á mörgum stöðum þar sem víðsýnt er, láta fólkið taka frá augunum og segja hvað þeim fyndist um landið. Og allir myndu segja að þetta væri í engu frábrugðið milljónum ferkílómetra af svipuðu landslagi í öllum heimsálfum. Náttúrugersemar Yellowstone eru nefnilega bundnar við afmörkuð hverasvæði í þjóðgarðinum. Hvað hefur Yellowstone sem Fjallabakssvæðið, svæðið milli jöklanna, hefur ekki? Jú, fleiri gjósandi hveri, alls 400. Einnig fleiri venjulega hveri og hverasvæðið Mammoth Hot Springs og Yellowstone-fossinn. Goshverirnir eru þó ekkert heimseinsdæmi. Finna má slíka á Kamtsjatka og Nýja-Sjálandi. Þegar komið er á einn frægasta útsýnisstaðinn í Yellowstone blasir við skógi þakinn sjóndeildarhringur sem veldur vonbrigðum, þar til lesið er á upplýsingaskilti þar sem stendur m.a.: “Hér horfir þú á fjallahring sem markar stærstu öskju (caldera) Norður-Ameríku” og síðan eru saga öskjunnar og eðli þess sem sést rakið nákvæmlega. Á þetta skortir verulega hér á landi. En hvað hefur Fjallabak, ( svæði sem afmarkast af Heklu, Vatnajökli, Hverfisfjóti, Mýrdalsjökli og Eyjafjallajökli), sem Yellowstone hefur ekki? Hér skulu talin upp nokkur fyrirbrigði: Hekla, Hrafntinnuhraun, -margfalt stærra en hið fræga hrafntinnuhraun í Yellowstone, - fjórir misstórir jöklar, Jökulgil, Ljótipollur, Loðmundur, Loðmundarvatn, Frostastaðavatn, Námshaun, Landmannalaugar, Ljótipollur, Vatnaöldur, Kýlingar, Veiðivötn, Hraunavötn, Langisjór, Fögrufjöll, Eldgjá, Lakagígar, Skaftárkatlar, Grímsvötn, Katla, Þórsmörk. Þar er öflugasta háhitasvæði landsins, stærsta askjan, stærsta líparítssvæðið, stærsta hrafntinnusvæðið. Það væri nær ómögulegt fyrir mig að fara í þyrlu um þetta svæði með fólk með bundið fyrir augu og lenda á nokkrum einasta útsýnisstað þar sem gestir mínir gæti sagt að svona umhverfi væri að sjá á milljónum ferkílómetrum lands í öllum heimsálfum. Sagt er að það sé nauðsynlegt að Íslendingar virki hreinar og endurnýjarlegar orkulindir landsins til þess að hamla gegn hlýnun andrúmsloftins. Á fyrrnefndu málþingi þar sem orkumálastjóri lýsti næstu viðfangsefnum í jarðvarmavirkjunum lagði hann áherslu á gildi þessarar orku fyrir Evrópu. Þegar rætt var um sæstreng sem flytti raforku til Evrópu upp úr 1990 ræddu menn um það að Íslendingar gætu setið líkt og Arabar með túrbana á höfði og haft orkuverð í Evrópu í hendi sér, svo mikil væri þessi orka. Í framhaldi af málþinginu fletti ég upp tölum um orkunotkun álfunnar og kom þá í ljós að þessi gífurlega orka var langt innan við eitt prósent af orkuþörf álfunnar. Ef meta ætti hins vegar gildi íslenskrar náttúru fyrir álfuna í prósentum yrði sú tala margfalt hærri. Á þetta er minnst í bókinni “Kárahnjúkar – með og á móti”, en í bókinni “Draumalandið” rekur Andri Snær Magnason það enn betur hve fráleitt það er að stórfelldar fórnir á kostnað náttúru Íslands hafi áhrif á orskubúskap heimsins, - svo örlítil er þessi orka miðað við vatnsorku heimsálfanna. Tökum sem dæmi að Íslendingar vildu leggja sitt af mörkum til að auka birgðir af málmum heimsins, - myndum við þá byrja á að bræða styttur bestu myndhöggvaranna? Ég tek svona dæmi vegna þess að íslensk náttúra er það sama fyrir Evrópu og heiminn og aðrar helstu gersemar veraldar. Íslenskir virkjunarsinnar að Íslendingar eigi óvirkjað um 65 prósent vatnsafls en Norðmenn 35 prósent. Þess vegna ættum við að stefna að því að hlutfallið verði svipað og í Noregi. Þetta er dæmi um það hvernig hægt er að nota prósentureikning til að fá út næstum því hvað sem er. Noregur er þrisvar sinnum stærri en Ísland þannig að hið rétta er að magn óvirkjaðrar vatnsorku er álíka mikið í báðum löndum, séð af evrópskum sjónarhóli. Gott ef ekki er meira eftir í Noregi. Ef þessi lönd væru í sambandsríki Evrópu myndi yfirstjórn slíks ríkis virkja fyrst allt norska vatnsmagnið og síðast hið íslenska vegna þess að norsku vatnsföllin eru hreinar ár líkt og Sogið og því fyllast dalir, sem fara þar undir miðlunarlón, ekki upp af aurseti eins og virkjunum jökulánna á Íslandi. Norsku virkjanirnar valda að mestu afturkræfum áhrifum en þær íslensku óafturkræfum. Sá er hinn mikli og afgerandi munur.
ASÍ-þingið á Egilsstöðum 2002 er gott dæmi um það hvernig asni, klyfjaður gulli, kemst yfir hvaða borgarmúr sem er. Það að lofa gulli og grænum skógum og gera sem flesta tengda virkjunaráformum hefur virkað fullkomlega. Alcoa veitir fé til verkefna sem telja má brauð og leiki nútímans. Í viðtali við Morgunblaðið vitnaði Al Gore í Upton Sinclair eitthvað í þá veru að ef það sem maður fær upp úr launaumslaginu byggðist á ákveðinni skoðun væri erfitt fyrir þann mann að halda fram gagnstæðri skoðun. Silfurs Egils-aðferðinni hefur verið beitt af snilld í þingkosningum og þær látnar snúast um allt annað en umhverfismál. Loks er það foreldrahlutverkið. Hver maður er fyrstu ár ævi sinnar algerlega háður einni persónu. Í undirmeðvitund hvers manns blundar síðan vafalaust þörf fyrir að geta hallað sér að einni persónu og sett allt sitt traust á hana. Þetta nýta fyrirgreiðslupólitíkusar og þjóðarleiðtogar sér. Þess er krafist af þingmönnum að þeir “skaffi” atvinnutækifæri. Þeir “sköffuðu” Mývetningum Kísiliðjuna. Áratugum saman var hrópað upp að hrun blasti við byggð þar ef Kísiliðjan fengi ekki að halda áfram og sífellt minnt á að störf í sambandi við hana miðað við margfeldisáhrif væru á annað hundrað. Svo hætti hún allt í einu og hvað gerðist? Átta manns hafa flutt burtu. Allt í einu leystist úr læðingi sköpunarafl fólksins sjálfs sem þurfti að fara að bjarga sér á eigin spýtur og sveitarstjórinn sagði mér að margir hefðu orðið eigin atvinnurekendur og farið út í sjálfstæðan rekstur, byggðan á eigin frumkvæði og hugmyndum. Svipað gerðist þegar Kaupfélag Húsvíkinga fór á hausinn því það hafði “skaffað” 120 manns vinnu og margfeldisáhrifin voru talin upp á nokkur hundruð manns. Gert var gys að þeim sem töldu að “eitthvað annað” gæti komið í staðinn. Nýlega sá ég bækling sem hét einmitt “eitthvað annað” og sýndi að einmitt það hafði komið í staðinn á þessu svæði, ótal smærri fyrirtæki og starfsemi sem leysti fólkið úr læðingi, líkt og þegar bjargfuglsunga er hrint út úr hreiðrinu og hann tekur sjálfur flugið. Það var líka reynt að gera gys að þeim sem sögðu að “eitthvað annað” gæti komið í stað Kárahnjúkavirkjunar. Það var hlegið að Jóhannesi Kjarval þegar hann spáði því í Morgunblaðsgrein árið 1948 að sá tími myndi koma að skip yrðu gerð út til að skoða hvali í staðinn fyrir að veiða þá. Þeir menn voru sagðir haldnir órum sem byrjuðu á því að gera út skip til hvalaskoðunar fyrir fimmtán árum. Það var hlegið að því rugli Nóbelskáldsins 1970 að sá tími myndi koma að menn mokuðu ofan í skurðina sem þá var verið að grafa um allt land. Spádómur hans hefur samt komið fram. Það fólk er því í góðum félagsskap sem nú er kallað rugludallar og heldur því fram að aðrir möguleikar séu fýsilegri en þeir sem rústa mestu auðæfum landsins. Ég tala um einstæða náttúru Íslands sem mestu auðæfi landsins í margföldum skilningi. Það er ekki aðeins að hún sé lík dýrlegum safngripum í eðli sínu, gulli betri, sem okkur Íslendingum ber að varðveita fyrir mannkyn allt, heldur geta þessi auðæfi skapað meira verðmæti talið í peningum en þau verksmiðjubákn sem nú er hamast við að koma á koppinn. Íslendingum tókst að þrauka erfiðar aldir með því að afla verðmæta sem voru talin í þyngdareiningum, skipppundum og hestburðum. Nú hafa áltonnin og megavöttin bæst við. En það eru til fleiri verðmæti en þau sem mælast þessum einingum, - það eru líka til unaðsstundir og tilfinningaleg vellíðan sem erfitt er að meta til fjár en samt hægt að fá út úr peninga. Þessa tilfinningu má finna hjá íbúum Wyomingríkis í Bandaríkjunum sem byggja afkomu sína á því að varðveita Yellowstone og svæði á stærð við Ísland í kringum dýrgrip álfu sinnar. Þessu fólki líður vel, bæði efnalega og andlega og framleiðir þó hvorki megavött né áltonn. Það hefur góða samvisku og býr yfir reisn. Fyrsta setningin sem Jónína Bjartmarz, nýr umhverfisráðherra Íslands sagði við fréttamenn þegar ljóst var að hún tæki við því embætti var á þá leið að hún vildi stefna að sáttum náttúruverndar og nýtingar auðlinda landsins. Í þessum orðum felst sá gamli skilningur að ósnortin náttúra geti ekki verið auðlind í sjálfu sér og skapað peningaleg verðmæti. Vonandi klaufaskapur hjá henni en eftir orðanna hljóðan stillir hún náttúruvernd og nýtingu auðlinda landsins upp sem andstæðum. Að mínum dómi er ekki bjart framundan í umhverfismálum meðan þetta hugarfar ríkir. Svo fáránlega sem það kann að hljóma er andstæðu sjónarmiði haldið fram á skilti sem Landsvirkjun hefur látið setja upp við Hafrahvammagljúfur, skammt norðan við það svæði þar sem það sama fyrirtæki stendur að mestu umhverfisspjöllum Íslandssögunnar. Á skiltinu stendur: “Gangið á merktum göngustígum. Hróflið ekki við jarðmyndunum og gróðri. Munið að ósnortin náttúra er auðlind Íslands.” Hvort á maður að hlæja eða gráta yfir því að sjá slíkt á þessum stað? Það hefur háð íslensku umhverfisverndarfólki að það hefur ítrekað lent í minnihluta í öllum stjórnmálaflokkunum nema einum sem er yst á vinstri kanti stjórnmálanna og því sá fjöldi kjósenda takmarkaður sem geti veitt honum atkvæði. Í aðdraganda Kárahnjúkavirkjunar var gerð skoðanakönnun um virkjunina og lítill munur var á stærð hópanna sem voru með eða á móti. Þegar gluggað var nánar í tölurnar kom í ljós ef ég man rétt að Sjálfstæðisflokkurinn var með um 40 prósenta fylgi en Vinstri grænir 18. Þriðjungur vinstri grænna var með virkjuninni en tveir þriðju á móti, 18 prósentin skiptust í 12 með og 8 á móti. En Sjálfstæðismenn skiptust í tvo næstum jafnstóra helminga, - með og á móti. Sá þjóðfélagshópur á hægri vængnum sem var andvígur virkjuninni var hátt í 20 prósent þjóðarinnar og var stærsti hópurinn, miðað við flokka, sem var andvígur henni. Á landsfundi flokksins 2002 þorði þó nánast enginn að kannast við að hafa efasemdir um hana og Ólafur F. Magnússon var hrakinn úr ræðustóli og úr flokknum og reynt að niðurlægja hann á alla lund með samþykki fundarstjóra sem var forseti elsta löggjafarþings heims. Skáldsagnahöfundur sem hefði látið sér detta í hug að setja slíka atburðarás á blað hefði líklega verið gagnrýndur fyrir að ganga of langt í skáldskapnum. En í mínum huga verður þessi stund Ólafs F. Magnússonar í framtíðinni verða talinn hans stærsta stund. Þetta dæmi um kjósendur Sjálfstæðisflokksins er tekið sem tákn þess að lýðræðið virki ekki sem skyldi í þessum málum. Engri þjóð í Evrópu hafa verið falin viðlíka umhverfismál að vöxtum og Íslendingum ef miðað er við stærð landsins og smæð þjóðarinnar. Hvergi í Evrópu ætti því að vera meiri þörf fyrir þverpólitískan stjórnmálaflokk sem hefði umhverfismálin efst á stefnuskrá sinni og tryggði það að þeir, sem vilja breytingu á stefnunni í þeim geti komið skoðun sinni á framfæri milliliðalaust í kosningum. Af hverju er slíkur flokkur ekki til hér? Völd, áhrif og fjármagni virkjanasinna sem ég hef lýst hér að framan sprettur, þegar öllu er á botninn hvolft, upp úr kjörkössunum. Í fjórar sekúndur á fjögurra ára fresti hefur kjósandinn, sem framselur vald sitt til þingmanna, tækifæri til að athafnar þar sem ekki er andað ofan í hálsmálið á honum. Benda má á að umhverfisflokkar í Evrópu hafa komist í oddaaðstöðu við stjórnarmyndanir og haft meiri áhrif en annars hefðu fengist fram. Slíkt þverpólitískt framboð yrði að hafa fremur eðli regnhlífarsamtaka en niðurnjörvaðs stjórnmálaflokks. En ég held að mikils yrði um vert að slíkt framboð liti á vinstri græna sem systurflokk en ekki keppinaut, flokk sem vinstri sinnað umhverfisverndarfólk gæti kosið ef hann höfðar best til þeirra. Samstaða er sundrungu betri.
Ég hóf feril minn sem fastur starfsmaður í Sjónvarpi sem íþróttafréttamaður en sitjandi uppi í stúkunni að lýsa bardaganum um íslenska náttúru hef ég ekki lengur næga möguleika á því að miðla nauðsynlegum upplýsingum um það sem er raunverulega að gerast inni á leikvanginum. Minn gamli lærifaðir, Emil Björnsson heitinn fréttastjóri orðaði þetta svona: “Það er ekki alltaf hægt að klappa öllum með kattarrófunni.” Fyrsta verkefnið eftir þessa breytingu á stöðu minni er verðugt viðfangsefni, stærsta einstaka umhverfismál Íslandssögunnar. Fólk spyr: Af hverju að gera þetta rétt áður en hvort eð er verður hleypt í Hálslón? Svar mitt er: Ef skammt væri í það að drekkja ætti konu í Drekkingarhyl og ég teldi að það væri rangur dómur, myndi ég þá hætta að andmæla dauðadómnum vegna þess hve stutt er þangað til honum verður fullnægt? Nei, andmælin yrðu aldrei háværari en daginn fyrir drekkinguna. Og til stendur að drekkja og drepa Hjalladal, eyða lífríki hans og jarðmyndunum. Dofri Hermannsson tók nýlega á málþingi í Skagafirði góða líkingu, - mismun þess að láta fola lifa og ala upp sem gæðing eða slátra honum og fá peninga strax fyrir kjötið. Ég vil taka líkingu af nýtingu afls íslenskra hesta í breskum kolanámum á 19. öld sem margir hverjir voru eflaust gæðingsefni. Ég hef stundum verið spurður um það hvort ég væri með eða á móti Kárahnjúkavirkjun og svarað því til að ég hefði ekki forsendur til þess að hafa á því skoðun, - valkostirnir hefðu ekki fengið að keppa á jafnréttisgrundvelli. Íslensk stjórnvöld hefðu lagt sig fram í áratugi við að fá erlenda fjárfesta til virkjanaframkvæmda og gefa þyrfti jafnlangan frest til að sjá hvort hægt væri að laða erlenda fjárfesta að til stofnunar þjóðgarðs og nýtingar ósnortinnar náttúru þar sem nú á að verða virkjunarsvæði. Ég veðja frekar á hina ótömdu fljótagæðinga austurhálendisins þótt það taki tíma að fá af þeim tekjur heldur en kílóin af afurðum þeirra eftir að þeir hafa verið leidd í göng eins og gert var við kolanámuhesta á 19. öldinni. Ég er reiðubúinn til að berjast með þeim sem halloka hafa farið. Hvers vegna? Vegna þess að öllu skiptir fyrir einstaklinginn og samvisku hans að betra er að falla með sæmd en lifa við skömm, líkt og þegar hinn fátæki bóndi Ingjaldur í Hergilsey bjóst til varnar uppi á Vaðsteinabergi gegn ofurefli liðs voldugra höfðingja. Þá mælti hann: “Ég hefi vond klæði og hryggir mig eigi þótt ég slíti þeim eigi gerr.” Íslenski þjóðsöngurinn lýsir því kannski best að standa fyrir mestu gróðureyðingu af völdum einnar framkvæmdar í Íslandssögunni, drekkja Hjalladal og Hálsinum, Fljótshlíð íslenska hálendisins og drepa alls 40 ferkílómetra af gróðri sem að mestu er allt að þriggja metra þykkur. Áhrifin vara um þúsundir ára, verða margföld “Íslands þúsund ár”. Og hægt er að milljónfalda setninguna “Eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár / sem tilbiður Guð sinn og deyr”.
|
|
||||||
 |
  |
