Sigríður í Brattholti - Fylgiskjal
“Ákall til þjóðarinnar” sem dreift var með Morgunblaðinu 24. sept. 2006 - 2. hluti

1) Undanfarna daga hefur mjög í umræðu sem að mestu var vitað fyrir tveimur árum, hvernig Alþingi var haldið frá vitneskju um greinargerð Gríms Björnssonar varðandi veikar undirstöður stíflna við Kárahnjúka. Áhuginn á þessu máli var lítill í upphafi. Á málþingi á vegum Landverndar sumarið 2002 reifaði Guðmundur Sigvaldason þetta mál af hófstilltum og sterkum rökum en sérfræðingar á vegum Landsvirkjunar stóðu þá upp og vitnuðu um traustleika mannvirkjanna. Ég sat þetta málþing og ætlaði að“skúbba”með þetta mál í fréttum kvöldsins en stórar fréttir úr fjármálalífinu, ef ég man rétt, voru svo fyrirferðarmiklar að fréttin um stíflurnar var færð í fréttatímann klukkan 22:00. Þar fékk hún 50 sekúndur. “Skúbbið” vakti enga athygli. Þegar vitnaðist síðar um greinargerð Gríms vakti það hvergi nærri þá athygli sem það hún hefur vakið nú enda höfðu komið til skjala fleiri jarðfræðingar með efasemdir. En veltum nú vöngum yfir því hvaða efasemdarmaður um virkjunina hefur látið eftirfarandi setningar á blað sem lýsingu á þessari framkvæmd:

“...virkjunin er erfið og áhættusöm jaðarframkvæmd í landfræðilegu, tæknilegu, umhverfislegu og markaðslegu tilliti, - er í raun eyland í raforkukerfinu...” “...ekki er unnt að útiloka að stofnkostnaður fari fram úr áætlunum vegna tæknilegra örðugleika á byggingartíma og rekstarkostnaður Hálslóns geti orðið umtalsverður ef beita þurfi ítrustu mótvægisaðgerðum vegna skilyrða um umhverfisþætti.”

Hver lýsir áhættusemi Kárahnjúkavirkjunar á þennan neikvæða hátt? Nefna má áhættu sem tekin er með því að skuldbinda Landsvirkjun til að afhenda orkuna, áður en tryggt er að virkjunin skili henni. Jú, þessar setningar eru í greinargerð lögfræðings Landsvirkjunar vegna krafna landeigenda um tuga milljarða bætur vegna vatnsréttinda við Kárahnjúka. Í upphafi var látið í veðri vaka að virkjunin væri, eins og Hjálmar Árnason þáverandi formaður iðnaðarnefndar Alþingis orðaði það, “með bullandi arðsemi.” Með því að setja sig í spor landeigenda er skiljanlegt að þeir sæu í hillingum möguleika á stórgróða. Hver hefði ekki fallið fyrir því? Nú, telur Landsvirkjun óhætt að koma landeigendum niður á jörðina með því að sýna þeim virkjunina í réttu ljósi. Menn segja: Þeir sem standa að þessari virkjun eru mjög hæfir menn sem treysta á fullkomlega. Halda menn að þetta séu einhverjir vitleysingar? Ekki dettur mér í hug að halda slíku fram en benda má á að bestu skipahönnuðir sinnar tíðar stóðu að hönnun Titanic og fullyrtu að það væri ósökkvandi. Færustu forsvarsmenn geimvísinda og geimtæknisérfræðingar heims stóðu að smíði geimskutlanna tveggja sem fórust. Fremstu flugvélasmiðir heims stóðu að hönnum Comet þotnanna sem fórust og sömuleiðis að hönnun Concordeþotunnar sem fórst við París.

Ástæða þess að stærstu og þekktustu slys sögunnar eru svo stór eru þær að það eru færustu menn á hinum ýmsu sviðum sem standa að þeim. En þeir geta gert mistök eins og allir aðrir. Sagan sýnir að stórmenni gerast flest stærstu mistökin enda er þeim treyst til hinna stærstu og vandasömustu verkefna.

Það er sama hve færir menn eru, - það er alltaf varasamt að þeir séu dómarar í eigin máli. Svo aftur sé vikið að stíflunum má minna á að Kárahnjúkastífla er ekki eina stíflan sem hafa þarf áhyggjur af. Mjög góð greinargerð Pálma Ragnars Pálmasonar um Desjarárdalsstíflu og sprungurnar undir henni varpar ljósi á nauðsyn þess að hún sé pottþétt. Annars lækkar hæsta vatnsborð Hálslóns um 25 metra og veldur því að dýrmætasta miðlunarrýmið fer forgörðum. Þá yrði varla hægt að framleiða mikið meira en 100 þúsund tonn árlega í álverinu á Reyðarfirði og arðsemin farin veg allrar veraldar. Einnig má minna á að Sauðarárdalsstífla er “fljótandi”, þ. e. ekki var skafinn laus jarðvegur undan henni heldur hún sett beint ofan á hann. Þrýstingsálag vatns á þá stíflu er að vísu minni en á hinar tvær vegna þess að hún er lægst en söm er einstæð gerð stíflunnar. Á ljósmynd af Campos Novos stíflunni í Brasilíu sést vel hve mikið neðri hluti hennar er skemmdur. Enn sér ekki fyrir endann á því hvort hægt verður að gera við stífluna.

Mér skilst að Kárahnjúkastífla sé sterkari og sveigjanlegri á sambærilegum stað og nú er einnig unnið að sérstakri styrkingu neðsta hluta hennar vatnsmegin. Engu að síður sýna örlög Campos Novos stíflunnar að líkur á stíflurofi séu meiri á svona stíflum en talið var áður og að ástæða sé til að kanna þetta atriði nánar, fylgjast með því hvernig fer fyrir Campos Novos stíflunni og fresta á meðan fyllingu Hálslóns. Um tap af Kárahnjúkavirkjun vísast til liðar nr.5 hér á eftir.

2) Við atkvæðagreiðslu á Alþingi um Kárahnjúkavirkjun kom fram hjá Katrínu Fjeldsted að Alcoa legði niður tvö álver í Bandaríkjunum við tilkomu álversins í Reyðarfirði. Fyrsta álver Norðuráls í Hvalfirði var flutt þangað beint frá Þýskalandi.

Í Sviss er síðasta álverið lagt niður á sama tíma og stækka á álverið í Sraumsvík.

Í Noregi er talað um að leggja alla stóriðju af og því hefur verið lýst yfir þar að hætta vatnsaflsvirkjunum.

Ekki hefur verið hreyft við svo miklu sem einum hver af 10 þúsund eða einum sekúndulítra vatns af gríðarlegu vatnsafli Yellowstone þjóðgarðsins í Bandaríkjunum. Á svæði þar í kring sem er álíka stórt og Ísland, eru allar boranir bannaðar. Í Coloradofljóti, sitt hvorum megin við Grand Canyon þjóðgarðinn voru fyrirhuguð tvö vatnsorkuver á stærð við Kárahnúkavirkjun fyrir 40 árum. Þá varð hugarfarsbreyting hjá Bandaríkjamönnum og slíkt hefur ekki komið til greina síðan.

Fyrir 15 árum stóð til að stækka lítið vatn, Langavatn, sem er í nágrenni Jóstedalsjökuls í Noregi, en sést þó ekki frá jöklinum, - og leiða vatn þaðan í jarðgöngum meira en 1000 metra fall í einhverri hagkvæmustu virkjun Noregs.

Þar var hreint vatn, engin setmyndun, eilífðarvél. Hætt var við það vegna þess að það hefði svo slæm áhrif á ímynd jökulsins, sem að vísu er stærsti jökull á meginlandi Evrópu en þó tuttugu sinnum minni en Vatnajökull og hvergi nærri eins merkilegur.

3)

Emmy kom aftur til Íslands 1963 og síðustu sumur hafa vísindamenn rannsakað frekar þetta einstæða eðli þessa yfirlætislausa skriðjökuls sem þó er stærsti skriðjökull Vatnajökuls. Það felst til dæmis í því að jökullinn hleypur fram hraðar en nokkur annar. Það gerist á um 40 ára fresti og hann fer af stað með svo háum bresti að heyrist niður í byggð á Jökuldal í tuga kílómetra fjarlægð. Vegna þessa mikla hraða hefur jökullinn ekki tíma, ef svo má að orði komast, til að grafa mikið af grjóti og möl upp, heldur ýtir á undan sér gróðurþekjunni og vöðlar henni upp í hólaraðir, svonefnda Hrauka, eins og rúllutertu. Jökullinn er sömuleiðis orðinn það þunnur eftir að hafa hlaupið svona langt fram að þegar hann stöðvast eftir allt að tíu kílómetra framhlaup, hopar hann hratt og skilur Hraukana eftir. Nýjustu rannsóknir benda til þess að Hraukar Brúarjökuls og litla bróður hans, Eyjabakkajökuls, eigi enga hliðstæðu í heiminum, ekki einu sinni á Svalbarða eins og segir í matskýrslu um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar. Vísindamenn hafa skorið snið í Hraukana í Kringilsárrana og þar sést þessi rúllutertugerð þeirra vel, - sjá má öskulög þekktra íslenskra eldgosa sem líkjast kreminu í rúllutertu. Auk þessa hefur Brúarjökull myndað svonefnda krákustígshryggi sem eru mjög sérstæðir. Afurð jökulsins allt fram á miðja þessa öld, Sauðá, myndaði óvenjulega stóran og sléttan setmel efst í Sauðárdal, sem er besta og stærsta náttúrugerða flugvallarstæðið norðan Vatnajökuls og hefði nýst Þjóðverjum til að ráðast inn í Ísland og halda landinu ef þeir hefðu vitað um það. Jökla, verkfæri Jökulsins, gróf Dimmgljúfur í gegnum hraungúlpinn sem kom frá Kárahnjúkum. Við lok ísaldar varð til mjótt lón innan við Kárahnjúka, sem fylltist af aurseti. Landsvirkjun segir nú að verið sé að “endurheimta” þetta setlón með gerð Hálslóns en Hálslón verður margfalt stærra.

Aldursgreining hjallanna í Hjalladal sýnir að þeir segja loftslagssögu síðustu ellefu þúsund ára, líkt og bækur í bókasafni, allt að fjórtán þrep. Fyrstu árþúsundin eftir ísaldarlok hopaði Brúarjökull svo mjög að Jökla varð að bergvatnsá og skorti leirinn til að sverfa Hafrahvammagljúfur. Fyrir um 4000 árum kom stutt kuldaskeið og Jökla svarf efstu hjalla í Hjalladal. Aftur hlýnaði en fyrir rúmlega 2000 árum kólnaði. Á þessum síðustu tvö þúsund árum hefur Jökla sorfið niður og mótað nær allan Hjalladal með sínum fjölbreyttu sethjöllum, alla vega löguðum, grænum og gráum, sem eiga ekki sinn líka hér á landi og þótt víðar væri leitað. Þegar útlendingar standa nú á Hraukahjalla,“flottasta” og stærsta sethjallanum, sem eftir er ósnortinn, og horfa yfir dalinn og þeim er sagt frá þessu afreki Jöklu, hrífast þeir því að á svipuðum stöðum erlendis þar sem um er að ræða gljúfur og dali er oftast talað um milljóna ára sköpunarsögu. Á botni Hjalladals eru klettamyndanir og stuðlabergshamrar í öllum regnbogans litum sem Jökla hefur sorfið og afhjúpað.

Þeir nefnast Stapar og eru hliðstæða Hljóðakletta og klettamyndana nöfnu hennar á Fjöllum. Stærsti stuðlabergshamarinn er rétthyrndur á stærð við Arnarhvol í Reykjavík. Rétt fyrir ofan Stapa og neðan Rauðuflúðar er flugbraut á með grófu yfirborði vegna þess að þar var árbotninn fyrir 40 árum. Á þessum fáu árum hefur áin grafið sig niður á annan tug metra meðfram fyrrverandi árfarvegi og afhjúpað rauðar klappir á nýja árbakkanum, sem ég kýs að kalla Rauðagólf. Ef Jökla fengi að halda áfram myndi hún grafa þarna gljúfur sem kalla mætti Rauðagljúfur. Áhrifum árinnar á ferðamenn má líkja við áhrif lifandi listamanns. En nú stendur til að stöðva þessa frábæru sköpun árinnar. Það má líkja því við að Kjarval hefði verið drekkt í þann mund sem hann var að byrja á myndinni Fjallamjólk.

Ástæðan fyrir þessum ótrúlegu afköstum, sköpun og listfengi Jöklu er sú að hún er langaurugasta á landsins, ber fram tíu milljón tonn á ári og hefur notað aurinn eins og sandpappír eða þjöl til að sverfa niður Hafrahvammmagljúfur í stöllum og dalinn í samsvarandi hjöllum í Hjalladal.

Fyrir innan Hraukana eru engir hjallar í dalnum. Það sýnir að þegar Brúarjökull hljóp lengst fram árið 1890 hefur hann hugsanlega eytt sethjöllum þar fyrir innan og að þá var kaldara á Íslandi en verið hafði frá Ísaldarlokum.

Niðurstaða: Brúarjökull og Jökla, verkfæri hennar, hafa skapað einstætt listagallerí náttúrumyndana, sem er að dómi landslagfræðinga ein og órofa landfræðileg heild: Jökullinn, krákustígshryggirnir, Hraukarnir, Sauðármelur, Hjalladalur með öllum sínum merkilegu fyrirbærum og Dimmugljúfur. Bæta má strönd Héraðsflóa við. Þessu sköpunarverki má líkja við styttuna af Jóni Sigurðssyni sem skiptist líka í sex parta: Höfuð, hendur, búk, fætur, lágmynd og fótstall.

Ef eitthvað af þessu er fjarlægt er listaverkið eyðilagt. Að taka burtu Hjalladal er hliðstætt því að taka burtu hendur eða búk styttunnar af Jóni Sigurðssyni. Eða að gera Kistufellið eða Móskarðshnjúka að malargryfjum og segja að það hafi ekki áhrif á aðra hluta Esjunnar eða hana sem heild. Rétt er að benda á að Hálslón er algerlega ólíkt öðrum vötnum og lónum Íslands með hina mjög svo breytilegu strandlínu sína. Þess vegna er út í hött að líkja því við Elliðavatn eða Þingvallavatn.

Vegna þess að rennsli Jöklu er hundrað sinnum meira í ágúst en í febrúar verður að hleypa árlega í og úr Hálslóni svo nemur allt að 50-60 metrum á hæð vatnsborðs.

Vatnsmagnið sem pumpað er í lónið á sumrið og úr lóninu á veturna er álíka og vatnsmagn Hvalfjarðar fyrir innan Hvalfjarðargöngin! Í júníbyrjun er meirihluti lónstæðisins á þurru og þakinn leirlagi sem líkist hveiti eftir framburð árinnar sumarið áður. Þeir sem horfa nú yfir 18 kílómetra langan veg sem nefndur er “mótvægisaðgerðir” gegn óhjákvæmilegum leirstormum milljóna tonna úr þessu víðfeðma, þurra lónstæði, allt að 35 ferkílómetrar, hrista höfuðið líkt og Sveinn Runólfsson landgræðslustjóri gerði á sínum tíma. Jökla hefur þegar sýnt smá sýnishorn af því sem í vændum er: Í ágúst 2004 flæddi hún upp á bakka sína sunnan við Kárahnjúka og skildi eftir eftir á bökkunum þykkt sandlag á fáum dægrum. Þegar sólin braust fram eftir rigningu þornaði þetta lag á nokkrum klukkutímum og breyttist úr seigri leðju í fíngerða lausa “mélu” sem líktist hveiti.

Þegar horft er yfir 35 ferkílómetra lands sem þakið verður slíku lagi fyrsta þurra daginn í júní ár hvert sem hvöss suðvestan átt skellur á sést glögglega hve vita vonlaust verður að hella vatni og rykbindiefnum yfir allt þetta flæmi á þeim fáu klukkustundum sem mélan þornar. Það er væntanlega meðal annars þetta sem átt er við í lýsingu lögfræðings Landsvirkjunar á kostnaðarmiklum mótvægisaðgerðum.

4) Fyrir sex árum varpaði ég því upp í fréttum að ef menn teldu óhjákvæmilegt að reisa álver í Reyðarfirði yrði kannski hægt að útvega rafmagn til þess með orku frá háhitasvæðum á Norðausturlandi. Einnig að skárra gæti verið að virkja stærra austan Snæfells og þyrma Jöklu og Hjalladal. Þá töldu menn það af og frá. Nú hefur hins vegar komið upp í tengslum við álver á Húsavík að taka muni sex ár að útvega rafmagn til þess frá þessum háhitasvæðum.

Eftir ferð forsætisráðherra um virkjunarsvæðið nýlega ítrekaði hann að hann tæki álver fram yfir það svæði, sem eftirsjá yrði af við að sökkva. Það ríkir ekki sátt um þetta mál. Og aldrei mun nást þjóðarsátt um þá eyðileggingu náttúrverðmæta sem nú er í ráði, ekki hjá núlifandi Íslendingum og enn síður hjá kynslóðum framtíðarinnar. Fylgjendur álversins sætta sig ekki við að missa það. Það er erfitt að sjá möguleika á annarri þjóðarsátt en að halda hvorutveggja, álveri og Hjalladal.

Vilji og hugrekki er allt sem þarf. Það myndi kosta 2 prósent af þjóðarframleiðslunni í þau fimm ár sem álverið tefst. (Ef farið hefði verið í það að útvega raforku frá NA-landi fyrir sex árum væri álverið að hefja fulla starfsemi nú en ekki eftir heilt ár. Mismunurinn er fimm ár).

Kostnaðurinn myndi skiptast í grófum dráttum svona: 5- 6 milljarðar á ári í skaðabætur til Alcoa og 3 milljarðar í kaup til 450 starfsmanna Alcoa, sem stimpla sig inn og út á vinnuskyldum dögum á Reyðarfirði en þurfa ekki að vinna í álverinu fyrr en það tekur til starfa. Í frítíma sínum gætu þeir fengið sér aukavinnu við uppbyggingu á þjóðgarði norðan Vatnajökuls, svæði heimsminjaskrár UNESCO á virkjunarsvæðinu og tengda ferðaþjónustu á Austurlandi. Vegna skyldu þessa starfsfólks til mætingar á vinnustað myndi þjónusta sem tengdist því ekki skerðast og íbúar Austurlands ekki skaðast fjárhagslega, heldur þvert á móti hagnast þegar tekið er tillit til þeirra nýju möguleika til uppbyggingar í tengslum við þjóðgarð og heimsminjasvæði sem sköpuðust. Líklega yrði að reikna með sjö til átta milljarða aukalegum fjármagnskostnaði. Þetta gerir heildarkostnað á bilinu 15 til 20 milljarða á ári sem er álíka kostnaður og þjóðin greiðir beint til landbúnaðar og helmingur þess sem talið er að fari í heild beint og óbeint til þeirra mála ár hvert.

Þetta yrði sennilega minna átak hlutfallslega fyrir þjóðina en vegna Eyjagossins á sínum tíma.

5) Afdrifaríkasta aðgerðin varðandi dauðadóm yfir Hjalladal verður framkvæmd þegar hjárennslisgöngunum verður lokað, því að ekki verður hægt að opna þau aftur nema með sprengingum. Þá mun renna stjórnlaust inn í lónið upp í 80 metra hæð.

Þetta verður þó ekki endanlegur dauðadómur heldur byrjun fullnægingar hans vegna þess að þótt lónið verði síðan hækkað umi 10 og 10 metra í senn í verður vatn sem rennur í það til næsta vors með mjög litlum aur og því enn mögulegt að hætta við og hleypa úr lóninu allt til júní næsta vor án algerlega óafturkræfra áhrifa.

Stærstu umhverfisáhrifin yrðu næsta sumar ef hinn gífurlegi aur settist í lónið.

6) Mjög líklegt er að endanlegur kostnaður við Kárahnjúkavirkjun verði hærri en nemur kostnaðaráætlun Landsvirkjunar, eins og kemur fram í hennar eigin lýsingu hér að framan, svo hár að virkjunin verði í raun óarðbær miðað við aðra kosti, sem hefðu verið fyrir hendi á sínum tíma. Halldór Ásgrímsson sagði á sínum tíma að tilboð annarra tilboðsgjafa en Impregilo hefðu verið svo há að ekki hefði verið hægt að ganga að þeim, - þá hefði ekki verið hægt að fara í framkvæmdir vegna of lítillar arðsemi. En nú eru vaxandi líkur á að endanlegur kostnaður verði hærri en þessi tilboð og mun hærri en kostnaðaráætlun Kárahnjúkavirkjunar gerði ráð fyrir.

Þegar talsmenn virkjunarinnar tala um ófyrirséðan kostnað sleppa þeir að nefna tölur um það hve hár lokareikningur Impregilo verður vegna tafa og aukins kostnaðar við borun ganganna. En það er sá hluti framkvæmdanna sem fer langmest fram úr áætlun. Upphaflega reiknaði Impregilo með að nota tvo risabora enda er gefið upp í kynningarbæklingi Landsvirkjunar um virkjunina að risaborarnir boruðu 25 metra á dag hver, þ.e. 175 metra hver á viku. En þeir hafa lengst af verið langt frá þessu marki þrátt fyrir margendurteknar fréttir af “hraðametum” við boranirnar. Þegar risabor 3 var stopp í einn og hálfan mánuð 1190 metra frá Kárahnjúkastíflu var honum snúið við og sagði í fréttabréfi Landsvirkjunar að það væri allt of dýrt að svona risatæki stæði kyrrt í svo langan tíma. En risabor 2 var síðan stopp í fimm mánuði án þess að þess væri getið að það væri of dýrt!

Einn af talsmönnum NCC sagði mér að tilboðið hjá þeim hefði verið jafn hátt og raun bar vitni vegna þess að auðséð var að mikil áhætta fylgdi verkefninu og það væri mjög flókið. Mikil hætta væri á að forsendur, sem Landsvirkjun setti fram í útboðsgögnum, stæðust ekki og ekki væri ráðlegt að standa í þrefi um kröfur á hendur Landsvirkjun vegna þess. Ég benti NCC-manninum á að Impregilo hefði ekki látið þetta aftra sér. Hann sagði þá að öðru máli gilti um Impregilo, - þeir hefðu á sínum snærum einhverja bestu og hörðustu lögfræðinga Evrópu. Nú hefur komið í ljós að forsendur sem Landsvirkjun gaf upp varðandi jarðlög á gangaleiðinni hafa alls ekki staðist og borunin verður líkast til allt að níu mánuðum á eftir áætlun.

Impregilo-menn virðast vera rólegir, - þeir vita að verkið er ríkistryggt. Og þeir vita líka að bestu og hörðustu lögfræðingar Evrópu muni ná í hús öllum þeim peningum, sem krafist verður vegna rangra forsendna. Ekki þyrfti að koma á óvart að þessi aukakostnaður skipti mörgum milljörðum króna, kannski á annan tug, svo dýrir eru þrír risaborar í stað tveggja, sem samt dugðu ekki til þess að hægt væri að klára borun í tæka tíð. Töf á afhendingu orku til Alcoa gæti kostað marga milljarða króna árlega. Aukinn fjármagnskostnaður gæti hlaupið á milljörðum, jafnvel þótt hraða eigi því að taka ker í notkun síðasta hluta ársins 2007. Enginn þeirra sem staðið hafa að þessar framkvæmd, virðist hafa miklar áhyggjur- þetta kemur ekki í ljós fyrr en eftir kosningar 2007 og þjóðin og komandi kynslóðir borga það allt síðar.

Andinn á bak við framkvæmdirnar við Kárahnjúkavirkjun sést best á orðaskiptum mínum við Sigurð Arnalds upplýsingafulltrúa virkjunarinnar á myndbandspólu sem tekin var á mínum vegum í vetur. Á spólunni sést og heyrist að ég segi við Sigurð að Ágúst Guðmundsson, stjórnandi rannsókna á jarðlögum, hefði upplýst í sjónvarpsviðtali við mig að það væri rétt hjá mér að 3-5 kílómetra breitt misgengisbelti við Þrælaháls sæist úr lofti. Samt hefði ekki hefði verið boruð nein rannsóknarhola í það, heldur sitt hvorum megin við það. Þegar ég inni Sigurð eftir viðbrögðum við þessum svörum Ágústar ítrekar hann að það hefði verið tímaskortur, óvíst um árangur og hefði orðið dýrt, en síðan bætir hann við: “...við þurftum að fara þarna í gegn hvort eð var.” Þessi orð fjölmiðlafulltrúans eru lýsandi fyrir alla þessa framkvæmd og hefðu átt að vera letruð í hornsteininn, - menn ætluðu að gera þetta hvort eð var - kostnaðurinn skipti ekki öllu máli, - enda kæmi hann hvort eð er ekki í ljós fyrir en eftir á. Þegar staðsetning rannsóknarborhola Landvirkjunar er skoðuð á korti sést að þéttast hefur verið borað við enda ganganna en dreifðast á miðri gangaleiðinni fyrir austan Kárahnjúka.

Það minnir á “Tálknafjarðartrixið” sem ég hef kosið að kalla svo og fólst í því eftir því sem ég heyrði á sínum tíma að mjög var sóst eftir því fyrir nokkrum áratugum að gerður yrði allstór flugvöllur sem nægði 20 manna flugvélum í Tálknafirði. Sagan segir að vegna þrýstings kjósenda og samkeppni þingmanna um hylli þeirra hafi þeir ákveðið að teygja sig til móts við þessar kröfur með því að veita fé til að gera í byrjun mun styttri flugbraut sem nægði minni flugvélum og lengja völlinn einhvern tíma síðar. En þá kom krókur á móti bragði: Fjárveitingin var notuð til að fullgera báða flugbrautarendana en skilja miðjuna eftir! Þar með blasti við ónothæfur flugvöllur og þingmenn orðnir að athlægi nema að drífa í því að veita fé til að klára miðjuna! Ég skal ekkert segja um það hvort menn hugsuðu svona varðandi Kárahnjúkavirkjun. Kunnáttumenn hafa sagt mér að vel hefði verið hægt með skáborunum að komast að hinu sanna með misgengissvæðið við Þrælaháls og sú afsökun sé því ekki marktæk. Og það liggur í augum uppi að ef menn hefðu gefið sér betri tíma til rannsókna hefði það gefið þeim betri mynd af því hvort ráðlegt væri að fara út í þessa virkjun. En hitt er augljóst að með því að láta vera að rannsaka það borsvæði sem mestur vafi lék á um var hægt að stilla mönnum upp við vegg þegar að vandræðunum kom í verklok með því að segja: Nú er of seint að hætta við.

Ég spurði einn af bestu kunnáttumönnum okkar í banka- og fjármálum hvort ekki hefði verið ráðlegra að undirbúa virkjunarframkvæmdirnar betur og taka í þær einu ári lengur. Var réttlætanlegt að taka þá áhættu, sem fólst í því að hraða rannsóknum og framkvæmdum og kasta jafnvel höndum til þeirra? Svar hans var athyglisvert: “Nei, ég skil það vel að það varð að klára þetta allt á þessum tíma. Eitt ár í viðbót hefði haft í för með sér svo mikinn fjármagnskostnað að virkjunin hefði ekki orðið nógu arðbær og því fallið um sjálfa sig. Það var óhjákvæmilegt að taka þessa áhættu.” Ég spurði annan kunnáttumann hvort bankar, sem lánuðu Landsvirkjun, þyrftu ekki að hafa áhyggjur. Svar hans var líka mjög athyglisvert: “Að sjálfsögðu hafa bankarnir allt sitt á þurru í sínum samningum. Það má jafnvel segja að því verr sem verkið gengur því meira græði þeir því þá geta þeir lánað til þess á hærri vöxtum. Bankarnir vita að verkið er ríkistryggt og þjóðin borgar brúsann.” Þegar litið er á skort á fullnægjandi rannsóknum stinga þau ummæli núverandi iðnaðarráðherra mjög í stúf að vandað hafi verið til rannsókna og undirbúnings.

7) Framtíðarsýn undir heitinu “Íslands þúsund ár” gæti gefið af sér marga möguleika. Dæmi: Með því að lengja flugbraut Egilsstaðaflugvallar má gera hann að vinsælum áfangastað fyrir evrópska ferðamenn. Það er styttra frá París til Egilsstaða en frá New York til Yellowstone.

Annað dæmi: Uppi á Fljótsdalsheiði er allt sem getur gert það svæði að heimkynnum jólasveinsins á Íslandi, sem hefði ekki bara hreindýr, jólasvein og frosin vötn eins og í Norður-Finnlandi, heldur líka eldfjöll, þrettán jólasveina, Grýlu, Leppalúða og tröllin.

Þriðja dæmið: Stærsta sethjalla Hjalladals, hinu 1900 metra langa Sandskeiði, rétt innan við Kárahnjúkastíflu, hefur verið umturnað með malanámi vegna gerðar Kárahnjúkastíflu. Slétta mætti hjallann og leggja á honum malbikaða flugbraut.

Þaðan mætti leggja gangstíg að Sauðá, setja göngubrú á hana og leggja göngustíg niður með fossum hennar.

Reisa mætti flugvallarhótel við völlinn sem yrði við jaðar þjóðgarðsins og á tiltölulega skjólgóðum stað. Þaðan gæti fólk gengið inn með hinum stórfenglega bakka Jöklu og séð eina frægustu höggmynd Íslands, Gljúfrabúann, sem sett hefði verið upp á þeim stað þar sem hinn náttúrugerði Gljúfrabú stóð þar til hann féll í ána eða var hrint í hana. Á þessari höggmynd gæti verið brjóstmynd af Sigríði í Brattholti til þess að minna á að hinn náttúrugerði Gljúfrabúi hvarf ofan í Jöklu þegar virkjanaframkvæmdir voru komnar á skrið, - en Sigríður hefði kannski líka verið búin að kasta sér í Jöklu ef hún hefði verið uppi á okkar dögum. Þarna gæti verið göngubrú eða kláfur yfir Jöklu ef menn vildu betra aðgengi á milli bakka Jöklu, milli Rauðuflúðar og heitu laugarinnar við Lindur.

Á Sauðármel, 13 kílómetra fyrir innan Kárahnjúka, mætti gera hálendismiðstöð og þriggja brauta flugvöll á stærð við Reykjavíkurflugvöll þaðan sem hægt yrði að fara gangandi eða akandi í þægilegar ferðir að Sauðárhraukum, sem eru vestan við Kringilsá. Þar mætti gera kláf á Kringilsá og leyfa með ítölu gönguferðir inn í Kringilsárrana, um Hraukana og krákustígshryggina.