Ávarp Ómars í lok göngu á Austurvelli

26. september 2006:   Elskulega göngufólk. Þegar ég lít yfir þennan hóp sem hér er saman kominn eftir táknræna göngu þar sem við líktum eftir Jöklu, afkastamesta listasnillingi íslenskra fljóta, er ég stoltur og þakklátur fyrir það sem við höfum gert saman hér í kvöld. Í huga margra okkar er vafalaust hugsun, sem orðuð var á sínum tíma í fornsögum okkar: “Nauðugur gekk ég til þessa leiks, en nú skal ég viljugur út ganga”, og það er einmitt það sem við gerðum í þessari göngu.

En hvað táknaði þessi gerningar okkar?
Afköst og listsnilli Jöklu á hún að þakka ótal dropum og sandkornum sem mynda það afl sem mótar allt landslag í Hjalladal. Um hana og systur hennar í Fljótsdal sem nú á að leiða í lokuð göng má segja:

Gljúfraheima þær sverfa og saga
með sandsins máttugu þjöl,
stritandi aldir, ár og daga,
öskrandi í klungri og möl.

Leirinn og straumurinn landslagið móta.
Löðrið klettana þvær.
Erró og Kjarval íslenskra fljóta
eru Jöklurnar tvær.

Gegn stærð mestu umhverfisspjalla Íslandssögunnar sem er stærsta mál okkar samtíma er hvert og eitt okkar eins og lítill dropi eða lítið sandkorn. En ef við hugsum okkur að hver dropi og hvert sandkorn sem gefa Jöklu afl, væri persóna með eigin vilja, liti í eigin barm við upphaf ferðalagsins og segði: Smæð mín er slík að það tekur því ekki að hefja þetta ferðalag, ég er svo lítill að ég áorka engu - þá yrði engin Jökla til.

En vegna þess að droparnir og sandkornin leggja samt af stað og láta arka að auðnu eins og forsetinn okkar góði Kristján Eldjárn orðaði svo vel á sínum tíma, þá verða þeir að sytrum, lækjum og ám, sem renna að lokum í gljúfrum, giljum, flúðum og fossaröðum í eitt óstöðvandi fljót sem hefur skapað heilan dal að mestu á aðeins 2000 árum með hjöllum, giljum, hömrum, grænum grundum, lyngmóum, Rauðuflúð, Rauðagólfi, Stöpunum, stuðlabergshömrum og fallegu gljúfri sem sveigir fram hjá hjallanum Horni uns Jökla fer inn í enn stærra gljúfur sem ásamt hjöllunum er sagnameistari loftslagssveiflna síðustu ellefu þúsund ára.

Til er bandarískur söngur sem heitir Old man river. Áin er persónugerð í söngnum og hver sá sem gengur eftir bökkum Jöklu eða um hlíðar dalsins sem hún hefur skapað kemst ekki hjá því að falla fyrir þessari heillandi persónu sem áin birtir okkkur smám saman, - skapmikil, ýmist blíð eða ofsafengin, listfeng, kröftug, ágeng, töfrandi, - hún dáleiðir og seiðir og tryllir. Hvílíkt afl, sköpunarkraftur, smám saman verður Jökla í huga mans eins og ástkona sem maður fellur fyrir skilyrðislaust, yfirkominn af hrifningu.

En eftir rúman sólarhring á að byrja á því að aflífa hana hægt og kvalafullt þangað til að lokum einhvern tíma seint næsta sumar ekkert verður eftir, hvorki af henni né sköpunarverkum hennar í dalnum, sem drukkna eiga í aur og aldrei eiga von Þyrnirósar um björgun eftir 100 ár.

Hvers eðlis eru þau verðmæti sem við ætlum að berjast fyrir?
Jónas Hallgrímsson var 150 árum á undan samtíð sinni í lok ljóðsins Efst á Arnarvatnshæðum þegar hann segir: “Ískaldur Eiríksjökull veit allt sem talað er hér” í því felast töfrar íslenska hálendisins, sem má lýsa svona:

Í djúpri þögn Drottni þig færa nær
óræð dularmögn, fegurðin kristaltær.
Úti í auðninni öðlast þú algleymi
sem einn í alheimi, alheimi, aleinn í alheimi.

Að þessari auðlind er nú sótt með öllu afli þeirra valda, fjármagns og aðstöðu þeirra manna sem vilja fara sem lok yfir akur íslenskra náttúruauðlinda. Ég nota orðið Orwellskt í áttblöðungi um það þegar öllu er á haus snúið. Þeir sem nú sækja að íslenskri náttúru og vilja virkja allt vatnsmagn og hveraorku landsins kalla sjálfa sig skynsemdarmenn og hófsemdarmenn, - en okkur, sem viljum reyna að hamla gegn því að allt verði tekið og öllu rústað, okkur kalla þeir öfgamenn.

Í fréttum Sjónvarpsins í gærkvöldi lýsti talsmaður Landsbankans þeirri framtíðarsýn sinni að eftir 3-4 ár riði hér yfir ný stóriðjualda með tilheyrandi virkjanaæði. Framundan eru því, fyrr en okkur grunar, margir stórir bardagar.

Ef við líkjum Kárahnjúkabardaganum við 15 lotu hnefaleikabardaga verðum við slegin niður í 7. lotu næstkomandi fimmtudag. En það á eftir að telja upp að átta og standa upp og berjast í átta lotur í viðbót, átta mánuði fram að kosningum. Vatnið sem rennur í lónið í vetur verður tiltölulega hreint og skemmdirnar ekki óbætanlegar. Það verður enn möguleiki á að hleypa úr lóninu án verri skemmda allt fram undir vor, aurburðurinn byrjar í júní. Það verður hægt að snúa við og við skulum berjast fyrir því.

Það er sagt við okkur: Þið eruð of sein. Jú, jú, við erum búin að heyra þetta áður. Þetta var líka sagt 2003, 2004 og 2005, en einmitt núna erum á hárréttu augnabliki.

Hvað hefðum við getað boðið sem sáttagjörð í fyrra þegar stíflurnar voru hálfkláraðar og allt í óreiðu. Úr því að það var byrjað á þeim á annað borð eru mestu möguleikarnir núna til að nýta þær til annars og betra hlutverks en að drekkja eyðileggja og drepa.

Í baráttunni, sem framundan er þurfum við þetta þrennt: íhugun, hugrekki og yfirvegun. Og athugum að í ósigrunum kemur hið sanna manngildi okkar best í ljós. Muhammed Ali er talinn hafa verið mestur og bestur allra hnefaleikameistara. Hvers vegna?

Sigrarnir voru glæsilegir og margir en þeir hefðu ekki dugað til. Það sem réði úrslitum í þessu mati voru fimm ósigrar hans, hvernig hann tók þeim, lærði af þeim og vann sig út úr þeim. Það skar úr um að hann var meistarinn mesti.

Öfugmælin eru mörg á sveimi um þessar mundir. Í sumar hefur verið íjað að því að náttúruverndarfólk hafi valdið umhverfisspjöllum með göngum sínum um lónstæði Hálslóns á sama tíma og stórvirkar vinnuvélar á vegum Landsvirkjunar hafa djöflast um allan Hjalladal.

Í mínum huga er þetta mál einfalt: Þetta svæði á að fá að deyja með reisn og hafa má til hliðsjónar sögu af Hauki Clausen heitnum tannlækni.

Til hans kom gamall maður og sagði: Mér er svo illt í tönninni, geturðu ekki tekið hana?
Haukur leit upp í manninn og sagði: “Hörmung er að sjá þetta, kjafturinn er allur ónýtur, ég verð að rífa þetta allt og smíða upp á nýtt og þá geturðu smælað framan í heiminn það sem eftir er.”
“Hvað kostar það?” spurði gamli maðurinn.
“Ja, svona 2 – 300 þúsund ,” svaraði Haukur.
“Ertu vitlaus, af hverju ætti ég að eyða svona miklum peningum í þetta kominn á grafarbakkann og kannski dauður innan árs? “ stundi gamli maðurinn.
“Þú getur þá allavega huggað þig við það að verða fallegt lík” sagði Haukur.

Já, mér finnst ég stundum vera staddur í leikriti í leikhúsi fáránleikans. Í kvikmyndinni um doktor Strangelove er frægt atriði þar sem óbreyttur borgari þarf að nota símasjálfsala til að ná sambandi við forseta Bandaríkjanna til að afstýra kjarnorkustyrjöld en vantar smápeninga og biður hermann um að skjóta í sundur kóksjálfsala við hliðina.

Hermaðurinn segir: Ég má það ekki, þetta er einkaeign. Já, en framtíð mannkynsins er í veði, segir þá hinn. Ókey, segir hermaðurinn, ég skal gera þetta en þú áttar þig á því að það er á þína ábyrgð og þú verður að svara til saka fyrir kókakólakompiníinu.”

Við Kárahnjúka er nú hamast við að sundurtæta og gjöreyða hjöllunum fallegu sem eru í kringum bátinn Örkina, sem er á bakkanum. Þegar ég sagði ágætum fulltrúa Landsvirkjunar, sem hafði brýnt fyrir mér öryggismál í sambandi við fyrirhugaða siglingu, að til öryggis ætlaði ég að lauma jeppa á stórum dekkjum sem mynduðu engin spor að bakka lónsins þegar það kæmi til að geta bundið Örkina við hann og hörfa síðan jafnt og þétt með bíl og bát á flótta undan aurugu vatninu, sagði hann: “Þú gerir þér grein fyrir því að það er á þína ábyrgð að brjóta gegn banni við akstri utan vega.”

Nú stendur atlaga að sköpunarverkum Brúarjökuls sem hæst. Skömmu fyrir heimsstyrjöldina síðari var þýski jarðfræðisprófessorinn Emmy Todtmann á ferð við Brúarjökul og skrifaði síðar merka ritgerð um þennan einstæða jökul sem er í raun skapari allra þeirra ómetanlegu náttúruverðmæta sem hann hefur notað Jöklu til að skapa. Þegar stríðið hófst skömmu síðar fundu smalamenn vörður sem hlaðnar höfðu verið á stærsta og sléttasta melnum norðan Vatnajökuls, skammt norður af Brúarjökli, og báru vörðurnar burtu því þá grunaði að Emmy hefði hlaðið þær til að merkja besta flugvallarstæðið sem þýsku flugherinn gæti notað ef til innrásar Þjóðverja kæmi.

Nú hefur löngu síðar komið í ljós kort sem flugherinn hafði látið gera þar sem merkt voru kyrfilega inn öll möguleg flugvallarstæði á landinu, nema þetta langhentugasta flugvallarstæði, sem hefði getað breytt gangi styrjaldarinnar ef Þjóðverjar hefðu vitað um það. Alls staðar á þessum slóðum ber Brúarjökul, meistarann mikla og yfirlætislausa, við loft.

Það leiðir hugann að setningu úr Kristnihaldi undir jökli sem lýsir kannski best þeim verðmætum sem við erum að berjast fyrir með þessari göngu og okkur Íslendingum er tamt að vitna í en íhugum kannski ekki nógu vel hvað það merkir í raun: “Þar sem jökulinn ber við loft ríkir fegurðin ein, ofar allri kröfu.” Er það ekki íhugunarefni fyrir okkur að það skyldi vera útlend kona sem skynjaði fyrir meira en sextíu árum að þessi sannindi væru mikilvægari en stríðsgæfa hennar eigin þjóðar í mesta hildarleik sögunnar. Hún merkti ekki melinn fyrir þýska flugherinn - heldur vegna gildis hans sem eins af listmununum í listagalleríi Brúarjökuls. Og er það ekki líka íhugunarefni fyrir okkur að það skuli hafa verið útlend kona sem kannski var einhver sterkasta ímynd íslensku fjallkonunnar sem uppi hefur verið?

Þar sem jökulinn ber við loft ríkir fegurðin ein, ofar allri kröfu. Þetta er það sem við ætlum að berjast fyrir en um leið að berjast fyrir því að okkar kynslóð, núlifandi Íslendingar, verði ekki atyrt um ókomnar aldir heldur hljóti fullan heiður og skili landinu til framtíðar betra til afkomendanna en hún tók við því. Kári Guðjónsson hefur reiknað út að með því að selja styrktaraðilum um allan heim áletrun nafna þeirra á vegg Kárahnjúkastíflu, ef honum verði ekki sökkt, megi fá nægt fé til að kosta jarðvarmavirkjanir á Norðausturlandi. Halda í jarðgöngunum eina maraþonhlaup í heimi, sem fer fram neðanjarðar . O. s. frv. o. s. frv.

Já ein hugmynd getur komið meiru til leiðar en hundrað þúsund hnefar. Kostirnir sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir eru tveir.

Að halda áfram með Kárahnjúkavirkjun og þá er útilokað annað en að við verðum ásökuð af kynslóðum framtíðarinnar, það verður aldrei full sátt hjá kynslóðum Íslands þúsund ára með það sem við höfum gert, -

- hins vegar að skilja eftir okkur sáttargjörð, sátt við okkur sjálf, samvisku okkar og sátt við kynslóðir framtíðarinnar, - einstæð mannvirki, sem skapa okkur möguleika til að afla fjár til að virkja annars staðar og skaplegar fyrir álver, sem við sættumst á að rísi, úr því sem komið er, -

og ekki aðeins það, við skiljum eftir okkur virkjun, sem getur orðið varasjóður í neyð fyrir hvaða kynslóð sem er í framtíðinni. - Með slíkri lausn tryggjum við að allir, - og jafnvel mest þeir, sem vildu virkja en breyttu um stefnu, hljóti fulla sæmd af.

Í breskri þjóðarsögu eru mörg minnisverð ummæli sem féllu á ögurstundum, sem staðfæra má til íslensks veruleika. Fræg er dagskipun Nelsons flotaforingja Breta til manna sinna fyrir orrustuna við Trafalgar: England væntir þess að hver maður geri skyldu sína.” Við skulum segja hvert við annað: “Ísland væntir þess að hver maður geri skyldu sína” Framundan er löng barátta við öfluga mótherja, en við munum berjast: Við munum berjast á ströndunum, við munum berjast á söndunum, við munum berjast í dölunum, á fjöllunum, á hraunbreiðunum, á háhitasvæðunum, á gljúfurbörmunum, á ánum og vötnunum, á eldfjöllunum og jöklunum og við munum aldrei gefast upp.

Við stöndum frammi fyrir ósigri á fimmtudaginn, beiskum ósigri, lútum höfði og tárumst yfir því sem er að dynja yfir. Það er töpuð orrusta en ekki tapað stríð, að vísu erfitt og torsótt stríð framundan, - og í þeirri baráttu hef ég ekkert að bjóða ykkur nema blóð undan nöglunum, svita og tár en takmark okkur er samt aðeins eitt: sigur, sigur, hvað sem það kostar.

Göngum fram til þessarar baráttu af baráttugleði, og ég segi við hvert og eitt ykkar það sama og ég sendi einum af mínum nánustu fyrir þremur árum þegar að honum var sótt:

Láttu ekki mótlætið buga þig heldur brýna.
Birtuna má aldrei vanta í sálu þína.
Ef hart ertu leikinn svo þú átt í vök að verjast,
vertu ekki dapur, njóttu þess heldur að berjast.

Já, njótum þess, gleðjumst yfir því og þökkum fyrir að fá að vera til. Við mun berjast - og falla frekar með sæmd en lifa við skömm þannig að ef verk okkar, sigrar og ósigrar verða uppi eftir þúsund ár muni enn vera sagt um okkur: Þetta var þeirra stærsta stund.

Íslands þúsund ár. Þangað stefni hugur okkar, vilji okkar, lífsgleði okkar, afl okkar og sál.